Akarsular

akarsu

Akarsular
Ya─čmur, kar, kaynak, buz sular─▒n─▒n belli bir yatakta toplanmas─▒ ile yery├╝z├╝n├╝n e─čimi boyunca akan su.

Akarsular; ya─čmur, kar, kaynak ve G├Âl ayaklar─▒ndan beslenirler. B├╝t├╝n akarsular meyil ve yer├žekimi sebebiyle devaml─▒ ini┼č a┼ča─č─▒ akarlar. Akarsular─▒n h─▒z─▒; ta┼č─▒d─▒─č─▒ suya, yata─č─▒n e─čimine, daral─▒p geni┼člemesine g├Âre farkl─▒d─▒r. Yatak darald─▒k├ža Su ├žo─čal─▒r ve h─▒z artar. H─▒z, k─▒y─▒larda ve suyun dibine yak─▒n yerlerde daha az; yata─č─▒n y├╝z├╝ne do─čru olan k─▒s─▒mda ise daha fazlad─▒r. Akarsular ilk ba┼člang─▒├ž yerlerinde h─▒zl─▒ akarlar. Denize, koya ve g├Âle d├Âk├╝ld├╝kleri yerlerde ise h─▒zlar─▒ yava┼člar.

Akarsular─▒n beslenen havzalar─▒na yak─▒n olan yerlerine akarsu yukar─▒ yata─č─▒ denir. Bu b├Âlgelerde suyun az, h─▒z─▒n fazla, derinli─čine oyma ├žok oldu─čundan b├╝y├╝k kazanlar, ├žavlanlar, ├ža─člayanlar meydana gelir.

Akarsular─▒n, ortalar─▒nda kalan yerlerine orta yatak ismi verilir. Bu b├Âl├╝m├╝n ┼čekli tekneye ve U harfine benzer. Yeni kar─▒┼čan su kollar─▒yla bu alanda su fazlala┼č─▒r, meyil azal─▒r. Bunun i├žin de suyun h─▒z─▒ buralarda d├╝┼čer. Tortula┼čma ba┼člar. Sular─▒n en h─▒zl─▒ akt─▒─č─▒ noktalar─▒n birle┼čtirilmesiyle ortaya ├ž─▒kan ├žizgiye akarsu h─▒z ├žizgisi denir. H─▒z ├žizgisi akarsuyun ortas─▒nda oldu─ču gibi bazen sa─ča ve sola sapt─▒─č─▒ da g├Âr├╝l├╝r. Bu durum suyun orta yata─č─▒nda meydana gelir, nehir a─č─▒zlar─▒nda birikir ve deltalar meydana gelir. Akarsular─▒n h─▒z─▒ ve a┼č─▒nd─▒rmas─▒ bu yatakta azald─▒─č─▒ i├žin, sular sert b├Âlgelere rastlay─▒nca, ak─▒m y├Ân├╝n├╝ de─či┼čtirirler ve yumu┼čak b├Âlgelere do─čru akarak k─▒vr─▒mlar ve dirsekler meydana getirirler. Bu dirsek ve k─▒vr─▒mlara Menderes ad─▒ verilir. Menderesler, akarsular─▒n uzamas─▒na ve yataklar─▒n geni┼člemesine sebep olur. Bazen iki menderes aras─▒nda kalan k─▒s─▒mlar a┼č─▒narak birle┼čirler ve akarsular─▒n ortas─▒nda adac─▒klar meydana gelir.

Akarsular─▒n d├Âk├╝ld├╝kleri Deniz ve g├Âllere yak─▒n olan yerlere A┼ča─č─▒ yatak denir. Bu k─▒s─▒mlarda su fazla, h─▒z az, y─▒─č─▒n biriktirme olduk├ža kuvvetli, ta┼č─▒ma ve a┼č─▒nd─▒rma ise azd─▒r. Yukar─▒ yataktan gelen ├žak─▒l, kum ve al├╝vyonlar burada ├ž├Âkelirler. Bu sebepten akarsular─▒n a┼ča─č─▒ yataklar─▒ y├╝kselir, yollar─▒n─▒ de─či┼čtirirler. Akarsular─▒n d├Âk├╝ld├╝kleri denizler sakinse, s├╝r├╝kledikleri, kum, ├žak─▒l, Al├╝vyon gibi maddeler nehir a─č─▒zlar─▒nda birikir ve deltalar meydana gelir. Sular─▒n d├Âk├╝ld├╝─č├╝ denizler hareketli ise, s├╝r├╝klenen maddeler birikmez ve gitgide akarsuyun a─čz─▒ oyulur. Bu oyulmalara hali├ž denir.

Bir akarsuyun herhangi bir noktas─▒ndan bir saniyede ge├žen suyun miktar─▒na (m3 olarak) o akarsuyun debisi; debinin bir y─▒l i├žindeki s├╝rekli de─či┼čmelerine de akarsu rejimi denir.

En k├╝├ž├╝k akarsuya dere, derelerin birle┼čmesiyle ├žay, ├žaylar─▒n ve derelerin birle┼čmesiyle ─▒rmaklar, nehirler meydana gelir. Bu ─▒rmak ve nehirlerin bir ├žo─ču okyanuslara ve onlar─▒n kolu olan denizlere d├Âk├╝lerek kaybolup giderler. Baz─▒lar─▒ da Okyanus ve denizlere de─čil, g├Âllere d├Âk├╝lerek yok olurlar.

Akarsularda erimi┼č ├že┼čitli madensel tuzlar ve karbonatlar vard─▒r. Sular─▒n hayat kayna─č─▒ olmas─▒ sebebiyle, Adem (aleyhisselam) zaman─▒ndan beri insanlar akarsulardan istifade etmi┼člerdir.

Bug├╝n oldu─ču gibi o zamanlarda da b├╝y├╝k yerle┼čim merkezleri akarsu boylar─▒nda veya deniz k─▒y─▒lar─▒nda kurulmu┼čtur. ─░nsan hayat─▒ i├žin su ├žok b├╝y├╝k ├Ânem ta┼č─▒r. ─░├žme suyundan ayr─▒ olarak ve ├ževre temizlikleri, zirai ve sanayi ├╝retimi, ta┼č─▒mac─▒l─▒k, spor, dinlenme yerleri i├žin suya ihtiya├ž vard─▒r. ─░nsanlar─▒n medeniyet seviyeleri y├╝kseldik├že suya olan ihtiya├žlar─▒ da artmaktad─▒r.

K─▒y─▒ akarsular─▒ en k─▒sa yoldan denize d├Âk├╝l├╝rler. Step ve ├ž├Âl gibi kurak yerlerdeki akarsular ├žo─ču zaman s─▒zma ve buharla┼čma ile sular─▒n─▒ kaybederek denize ula┼č─▒rlar. Baz─▒lar─▒ ise buharla┼čmalar ile veya suyu emen yatak i├žinde s─▒zmalarla sular─▒n─▒ kaybederler veyahutta yeralt─▒na dalarak bir zaman orada akarlar.

B├╝t├╝n akarsular─▒n ak─▒m─▒; ya─č─▒┼člara, s─▒zma ve buharla┼čmaya, Kar ve buzlar─▒n erimesine g├Âre de─či┼čir. Bu de─či┼čme iklimle s─▒k─▒ s─▒k─▒ya ilgilidir. Akarsuyun havzas─▒ndaki suyun ├žok bulunmas─▒na akarsuyun kabar─▒k hali, az bulunmas─▒na ise ├žekik hali denir. Akarsuyun akt─▒─č─▒ yere yatak, kenarlar─▒na akarsu k─▒y─▒s─▒, akarsuyun sular─▒n─▒n topland─▒─č─▒ alana da akarsu beslenme havzas─▒ (├ževri─či) ad─▒ verilir. Yurdumuzdaki akarsular, yap─▒s─▒ itibariyle ├žok s─▒k y├Ân de─či┼čtirirler ve kesin dirsekler meydana getirirler.

S─▒n─▒rlar─▒m─▒zda denizlere d├Âk├╝len akarsular─▒m─▒z:
Karadeniz’e d├Âk├╝len akarsular─▒m─▒z; ├çoruh, Ye┼čil─▒rmak, K─▒z─▒l─▒rmak, Sakarya nehridir.
Ege Denizine d├Âk├╝lenler: Meri├ž, Gediz, B├╝y├╝k ve K├╝├ž├╝k Menderesler.
Akdeniz’e d├Âk├╝lenler; Dalaman, Aksu ve K├Âpr├╝ ├žaylar─▒, G├Âksu, Asi, Seyhan ve Ceyhan ─▒rmaklar─▒d─▒r.
Marmara Denizine d├Âk├╝len, Susurluk’tur.

S─▒n─▒rlar─▒m─▒z─▒n d─▒┼č─▒ndaki denizlere d├Âk├╝len nehirlerimiz: F─▒rat, Dicle Basra K├Ârfezine; Aras ve Kuru nehirleri de Hazar G├Âl├╝ne d├Âk├╝l├╝r.

Akarsular─▒m─▒z─▒n Uzunluklar─▒
Aras – 1059 km
Asi – 380 km
B.Menderes – 584 km
Ceyhan – 509 km
Dicle – 1900 km
F─▒rat – 2800 km
Gediz – 401 km
K─▒z─▒l─▒rmak – 1355 km
Meri├ž – 490 km
Sakarya – 824 km
Seyhan – 560 km
Ye┼čil─▒rmak – 519 km

Yery├╝z├╝nde Belliba┼čl─▒ B├╝y├╝k Akarsular─▒n ─░sim ve Uzunluklar─▒
Mississippi (Missouri ile beraber) 6730 km
Nil 6660 km
Amazon 6480 km
Obi 5200 km
Yenisey 5200 km
Kongo 4640 km
Volga 3690 km
Tuna 2860 km

Yurdumuzda akarsular─▒n akt─▒klar─▒ havzalarda genellikle orman yoktur. Ormanlara sahip olunmamas─▒ ve devaml─▒ tahribi bug├╝nk├╝ duruma d├╝┼čmenin ba┼čl─▒ca sebeplerindendir. Yurdumuzda ormanlar─▒ geli┼čtirmek; derelerimizi ve ├žaylar─▒m─▒z─▒ bulan─▒k akmaktan kurtaracak, Sel ve ta┼čk─▒nlar azalarak insan ve hayvan kay─▒plar─▒n─▒n ├Ân├╝ne ge├žecektir.

Click to rate this post!
[Total: 1 Average: 5]
(Visited 50 times, 1 visits today)

benzer konular

One Thought to “Akarsular

  1. metin mert

    ├ťlkemizin d├Ârt bir yani deniz, y├╝zlerce ─▒rmak var, sorsan Aras Nehri hangi illerden ge├žer, bilen ├ž─▒kmaz

Leave a Comment