G├Âller

nemrut krater g├Âl├╝

G├Âller
G├ľL, karalar ├╝zerindeki ├žanaklarda biriken, okyanuslarla ba─člant─▒s─▒ olmayan durgun su birikintilerine denir. G├Âllerin b├╝y├╝kl├╝kleri, derinlikleri ve kimyasal ├Âzellikleri farkl─▒d─▒r. Yery├╝z├╝ndeki b├╝t├╝n g├Âllerin alan─▒ yakla┼č─▒k 2.5 milyon km┬▓dir. Bu alan karalar y├╝z├Âl├ž├╝m├╝n├╝n %1.8dir. D├╝nya ├╝zerinde en geni┼č g├Âl Hazar G├Âl├╝ olup,en derin g├Âl ise Baykal G├Âl├╝’d├╝r. Deniz seviyesinden en a┼ča─č─▒da bulunan g├Âl; L├╗t, en y├╝ksekte bulunan g├Âl ise Titicaca G├Âl├╝’d├╝r.

G├Âllerin olu┼čumu, beslenme ┼čartlar─▒ ve sular─▒n─▒n kimyasal yap─▒lar─▒ de─či┼čik co─črafi fakt├Ârlere ba─čl─▒d─▒r. G├Âllerin su s─▒cakl─▒─č─▒ ve tuzluluk oranlar─▒ genellikle enleme ba─članabilir. ├ço─čunlukla Ekvator’dan kutuplara do─čru gidildik├že g├Âl sular─▒n─▒n tuzlulu─ču ve s─▒cakl─▒l─▒─č─▒ azalma g├Âstermektedir.

G├Âl sular─▒n─▒n tuzluluk oranlar─▒ birbirinden farkl─▒d─▒r.G├Âl suyunu d─▒┼čar─▒ bo┼čalt─▒yorsa hem a├ž─▒k havzad─▒r,hem de sular─▒ tatl─▒d─▒r. E─čridir, Bey┼čehir, Manyas, Ulubat g├Âlleri gibi. Suyunu d─▒┼čar─▒ya bo┼čaltamayan g├Âlleri hem ac─▒( tuzlu )d─▒r, hem de kapal─▒ havzad─▒r. Tuz, Burdur, Ac─▒g├Âl gibi. Volkanik b├Âlgelerden ge├žen akarsular─▒n besledi─či g├Âllerin suyu sodal─▒ olur. Van G├Âl├╝ gibi.

G├Âle d├Âk├╝len fazla sular, g├Âl sular─▒ g├Âl ├žana─č─▒n─▒n bir yerinden ak─▒┼č bulur ve denize a├ž─▒l─▒r. G├Âl├╝n sular─▒n─▒ denize bo┼čaltan akarsuya gide─čen ( g├Âl aya─č─▒ ) denir. G├Âl sular─▒n─▒n kimyasal ├Âzelli─či, g├Âl sular─▒nda erimi┼č halde bulunan oksitler, silikatlar, s├╝lfatlar ve karbonhidratlara ba─čl─▒d─▒r.

Yery├╝z├╝nde b├╝y├╝k ve derin g├Âller topluca bulundu─ču gibi tek tek bulunan G├Âller de vard─▒r. Yery├╝z├╝nde ba┼čl─▒ca g├Âl b├Âlgeleri ┼č├Âyledir:

  • Afrika’n─▒n do─čusunda yer alan ve ├ž├Âk├╝nt├╝ hendeklerinde bulunan g├Âller.
  • Asya’da Hazar G├Âl├╝ ve ├ževresindeki g├Âller.
  • K.Avrupa ve Amerika’da buzul a┼č─▒nd─▒rmas─▒ sonucu olu┼čan g├Âller.
  • G├Âllerin bu ┼čekilde yayg─▒n olarak g├Âr├╝ld├╝─č├╝ yerlere G├Âller B├Âlgesi denir. ├ľr : Antalya B├Âl├╝m├╝’ndeki G├Âller Y├Âresi, G.Marmara B├Âl├╝m├╝’ndeki g├Âller.
  • G├Âlleri i├žinde bulunduklar─▒ ├žanaklara g├Âre iki ana grupta toplan─▒r.

1) Set G├Âlleri : Bu g├Âller ├žo─čunlukla uzun bir ├žukurlu─čun yada vadilerin ├Ân├╝n├╝n herhangi bir setle kapanmas─▒ ve bu setin gerisinde suyun birikmesiyle olu┼čurlar.

a) Al├╝viyal Set G├Âlleri : Akarsular─▒n ta┼č─▒d─▒klar─▒ al├╝vyonlar─▒, bir vadi, bir ova ya da k├Ârfezin ├Ân├╝nde biriktirmesi ile olu┼čan g├Âllerdir. ├ľr; K├Âyce─čiz, Mo─čan, Eymir,

b) Heyelan Set G├Âlleri : heyelan sonucu akarsu vadilerini kapanmas─▒ sonucu ile olu┼čan g├Âllerdir.├ľr; Sera, Tortum, Abant,S├╝l├╝k, Yedig├Âller .

c) Volkanik Set G├Âlleri : Bu g├Âller patlamalar s─▒ras─▒nda ├ž─▒kan lavlar─▒n, akarsu ya da ├žukurluklar─▒n ├Ân├╝n├╝ kapatmas─▒yla meydana gelen g├Âllere denir. Van G├Âl├╝ ├ževresinde yer alan Bal─▒k, Er├žek, Nazik, Bulan─▒k lavlar─▒n─▒n vadi ├Ânlerini kapatmas─▒ ile olu┼čmu┼čtur.
Bununla birlikte D.Anadolu B├Âlgemiz’de bir├žok irili ufakl─▒ lav set g├Âlleri bulunmaktad─▒r. Bunlar; ├ç─▒ld─▒r, Ha├žl─▒ G├Âlleri.

d) K─▒y─▒ Set G├Âlleri :K├Ârfez ya da koylar─▒n ├Ân taraflar─▒n─▒n dalga biriktirmesi sonucu kapat─▒lmas─▒yla olu┼čan g├Âllere denir.
Bu t├╝r g├Âller genellikle deltalar─▒n geli┼čimi s─▒ras─▒nda olu┼čurlar. ├ťlkemizde k─▒y─▒ set g├Âllerine en g├╝zel ├Ârnekler Marmara Denizi’nin kuzeyinde yer alan K├╝├ž├╝k ve B├╝y├╝k ├çekmece G├Âlleri ile Terkos G├Âl├╝’d├╝r. Bu g├Âllere ayn─▒ zamanda deniz kula─č─▒ ya da lag├╝n de denir.

e) Baraj Set G├Âlleri : ─░nsanlar taraf─▒ndan Elektrik enerjisi elde etmek, sulama ve i├žme suyu sa─člamak ya da su ta┼čk─▒nl─▒klar─▒n─▒ ├Ânlemek i├žin akarsu vadilerinin ├Ânlerinin ├že┼čitli yapay setlerle kapat─▒lmas─▒ sonucu olu┼čan g├Âllerdir.

├ťlkemizdeki akarsu vadilerinin derin olmas─▒ baraj yap─▒m─▒n─▒ kolayla┼čt─▒rm─▒┼čt─▒r. Buna ba─čl─▒ olarak ├╝lkemizde hidro elektrik potansiyeli fazla olmu┼čtur. Ba┼čl─▒ca g├Âllerimiz ┼čunlard─▒r:

FIRAT: Atat├╝rk, Karakaya, Keban, ├ľzlice, S├╝rg├╝
D─░CLE: Deve Ge├židi, Kralk─▒z─▒, Dicle, Batman, Il─▒su
ARAS: Arpa├žay
KIZILIRMAK: Hirfanl─▒, Kesikk├Âpr├╝, Kapulukaya, Alt─▒nkaya
YE┼×─░LIRMAK: Almus, Hasan U─čurlu, Suat U─čurlu
SAKARYA: Porsuk, Sar─▒yar, ├çubuk- 1,├çubuk- 2, Kurtbo─čaz─▒, Bay─▒nd─▒r
SEYHAN: Seyhan, Çatalan
CEYHAN: Kartalkaya, Menzelet, Aslanta┼č
TARSUS ÇAYI: Berdan
G├ľKSU: Kayraktepe
MANAVGAT: Oymap─▒nar, Manavgat
B.MENDERES: Ad─▒g├╝zel, Kemer
GED─░Z: Demirk├Âpr├╝

f) Moren Set G├Âlleri : Akarsu ├Ânlerinin morenler taraf─▒ndan doldurulmas─▒ sonucu olu┼čurlar.Kutuplar ├ževresindeki ├╝lkelerde g├Âr├╝l├╝r. ABD, Kanada s─▒n─▒r─▒ndaki Superior, B├╝y├╝k Esir, B├╝y├╝k Ay─▒, Erie, Michigan G├Âlleri ├Ârnektir.

2) Yerli Kaya G├Âlleri : ─░├ž ve d─▒┼č kuvvetlerin etkisiyle olu┼čan do─čal ├žanaklar─▒n suyla dolmas─▒ sonucu olu┼čan g├Âllerdir. Bu g├Âller, ├žana─č─▒ olu┼čturan i├ž ve d─▒┼č kuvvete g├Âre isim al─▒r.

a) Tektonik G├Âller : Yer kabu─čundaki k─▒vr─▒lma,k─▒r─▒lma vb. Olaylarla olu┼čan ├žanaklard─▒r.├ťlkemizde fay hatlar─▒ ile ├ž├Âk├╝nt├╝ alanlar─▒ olduk├ža yayg─▒n oldu─čundan bu t├╝r g├Âllere s─▒k├ža rastlan─▒r.

Marmara B├Âlgesi’nde Sapanca, ─░znik, Manyas, Ege B├Âlgesi’nde Simav, G├Âller Y├Âresi’nde Bey┼čehir, E─čirdir, Ac─▒g├Âl, Burdur, Ilg─▒n, Ak┼čehir, Eber, Su─čla, Kovada, ─░├ž Anadolu B├Âlgesinde Tuz G├Âl├╝, Seyfe ve Tuzla, D.Anadolu B├Âlgesi’nde Van G├Âl├╝, Hazar, Hozapin g├Âlleri tektonik g├Âllere ├Ârnektir.

b) Karstik G├Âller : Kire├žli,kalkerli ve jipsli kayalar─▒n bulundu─ču karstik arazilerde sular─▒n eritmesi sonucu olu┼čan ├žanaklara daha sonra sular─▒n dolmas─▒yla olu┼čmu┼č g├Âllerdir.
├ťlkemizde karstik g├Âllere daha ├žok G├Âller Y├Âresi’nde rastlan─▒r. Kestel, Avlan, Salda, Su─čla ve Obruk Platosunda yer alan K─▒z─▒l├Âren birer karstik g├Âld├╝r.
Ayn─▒ ┼čekilde G├Âller Y├Âresi’nde yer alan E─čirdir,Bey┼čehir,Burdur ve Kovada gibi g├Âllerin olu┼čumunda karstla┼čman─▒n yan─▒nda tektonik hareketler de etkili olmu┼čtur.

c) Krater G├Âlleri : Volkanizma faaliyetleri sonucunda de─či┼čik ┼čekillerde olu┼čan krater ├žukurlar─▒n─▒n sularla dolmas─▒ sonucu olu┼čan g├Âllerdir.
├ťlkemizde krater g├Âllerinin en ├žok bilineni Nemrut Da─č─▒’n─▒n kraterinde olu┼čmu┼č Nemrut Krater G├Âl├╝d├╝r. Isparta da yer alan G├Âlc├╝k G├Âl├╝ de bir krater g├Âl├╝ say─▒labilir. ─░├ž Anadolu da yer alan Meke G├Âl├╝, volkanik gazlar─▒n patlamas─▒yla olu┼čan bir maar ├žukurunun suyla dolmas─▒ sonucu olu┼čmu┼čtur.

d) Buzul G├Âlleri : Buzullar─▒n olu┼čturdu─ču ├žanaklarda sular─▒n birikmesiyle olu┼čmu┼člard─▒r. Bu t├╝r g├Âllere ─░skandinav Yar─▒madas─▒ ile Kanada n─▒n kuzeyinde s─▒k├ža rastlan─▒r. ├ľrne─čin Finlandiya g├Âller y├Âresi olarak bilinir. Finlandiya da yer alan g├Âllerin ├žo─ču buzul g├Âlleridir.

├ťlkemizde bu g├Âllere fazla rastlanmaz. Ancak Buzul, Ka├žkar, A─čr─▒, Erciyes ile Toros Da─člar─▒’n─▒n y├╝ksek k─▒s─▒mlar─▒nda yer yer bu t├╝r k├╝├ž├╝k g├Âller g├Âr├╝lebilmektedir.
├ťlkemizdeki g├Âllerden tar─▒m alan─▒nda sulama ama├žl─▒, i├žme suyu elde etmede, su ├╝r├╝nleri ├╝retiminde, ula┼č─▒mda, tuz elde etmede ve turizm faaliyetlerinde yararlan─▒lmaktad─▒r.

T├╝rkiye’deki G├Âller – T├╝rkiyenin G├Âlleri – G├Âllerimiz
1) Karadeniz B├Âlgesindeki G├Âller : B├Âlgedeki irili ufakl─▒ g├Âllerin b├╝y├╝k k─▒sm─▒ heyelan set g├Âlleri grubunda yer al─▒r. Ba┼čl─▒calar─▒ Sera, Tortum Zinav, Abant ve Yedig├Âller’in tamam─▒ heyelan set g├Âlleridir.

2) Marmara B├Âlgesindeki G├Âller : B├Âlgenin g├╝ney ve g├╝neydo─čusunda yer alan Ku┼č, Ulubat, ─░znik G├Âlleri tektonik birer ├žukurlu─ča yerle┼čmi┼č tektonik g├Âllerdir. B├Âlgenin do─čusunda yer alan Sapanca G├Âl├╝ Sakarya Irma─č─▒’n─▒n ta┼č─▒d─▒─č─▒ al├╝vyonlarla olu┼čmu┼č al├╝vyal set g├Âl├╝d├╝r. ├çatalca Yar─▒madas─▒’ndaki K.├çekmece, B.├çekmece ve Durusu G├Âlleri birer k─▒y─▒ set g├Âl├╝d├╝r. Bursa Uluda─č’da Aynal─▒, Karag├Âl, Kilimli, Buzlu g├Âl gibi pek ├žok k├╝├ž├╝k sirk g├Âlleri yer almaktad─▒r.

3) Ege B├Âlgesi G├Âlleri : G├Âl bak─▒m─▒ndan fakir b├Âlgelerimiz aras─▒nda yer al─▒r.B├Âlgenin ba┼čl─▒ca g├Âlleri Marmara ve ├çami├ži G├Âlleri’dir. Bu g├Âller birer al├╝vyal set g├Âl├╝d├╝r.

4)Akdeniz B├Âlgesi G├Âlleri : T├╝rkiye’de g├Âl bak─▒m─▒ndan en zengin b├Âlgedir. K├Âyce─čiz G├Âl├╝ b├Âlgenin bat─▒s─▒nda yer alan Al├╝vyon set g├Âl├╝d├╝r. G├Âller Y├Âresi’ndeki ba┼čl─▒ca g├Âller; Bey┼čehir, E─čirdir, Burdur, Ac─▒g├Âl, Salda, Su─čla, Kestel G├Âlleri’dir. Burdur sular─▒ ac─▒ tektonik polye, Ac─▒g├Âl sular─▒ ac─▒ ve tuzlu tektonik polye, Bey┼čehir ve E─čirdir sular─▒ tatl─▒ tektonik polye g├Âlleridir. Salda, Avlan, Su─čla ve Kestel G├Âlleri yaz mevsiminde ortadan kalkan birer polye g├Âlleridir.

5) Do─ču Anadolu B├Âlgesi G├Âlleri : Van G├Âl├╝ 3878 km┬▓lik y├╝z├Âl├ž├╝m├╝yle T├╝rkiye’nin en b├╝y├╝k g├Âl├╝d├╝r. Nemrut ve S├╝phan Yanarda─člar─▒’n─▒n ├ž─▒kard─▒─č─▒ malzemelerin Van ├çukurlu─ču nu t─▒kamas─▒yla olu┼čmu┼č volkanik set g├Âl├╝d├╝r. Kapal─▒ havzada yer alan bu g├Âl├╝n sular─▒ sodal─▒d─▒r. Nemrut G├Âl├╝, Nemrut Da─č─▒ kalderas─▒na yerle┼čmi┼č bir krater g├Âl├╝d├╝r, sular─▒ s─▒cakt─▒r. Hazar G├Âl├╝, G.Do─ču Toroslar da bir grabene yerle┼čmi┼č Dicle Irma─č─▒ n─▒n do─čdu─ču sular─▒ tatl─▒ tektonik bir g├Âld├╝r. K.Do─ču’da sular─▒ tatl─▒ olan ├ç─▒ld─▒r G├Âl├╝ de bir tektonik g├Âld├╝r.

6) ─░├ž Anadolu B├Âlgesi G├Âlleri : T├╝rkiye’nin en b├╝y├╝k kapal─▒ havzas─▒nda yer alan Tuz G├Âl├╝ bu b├Âlgededir. Tektonik bir ├žukurlu─ča yerle┼čen bu g├Âl├╝n sular─▒ d─▒┼čar─▒ya ak─▒┼č─▒ olmad─▒─č─▒ndan tuzludur. T├╝rkiye tuzunun %25’i buradan kar┼č─▒lan─▒r. T├╝rkiye’nin en b├╝y├╝k 2.g├Âl├╝d├╝r. Ak┼čehir G├Âl├╝ tektonik bir g├Âld├╝r, sular─▒ ac─▒d─▒r. Eber G├Âl├╝ de tektonik bir g├Âld├╝r, sular─▒ ac─▒d─▒r. Eymir ve Mogan G├Âlleri, Ankara yak─▒nlarda al├╝vyal setle┼čme ile olu┼čmu┼č ve sular─▒ tatl─▒ g├Âllerdendir.

Click to rate this post!
[Total: 0 Average: 0]
(Visited 121 times, 1 visits today)

benzer konular

Leave a Comment